Η ΣΦΑΓΗ ΣΤΟ ΔΟΜΕΝΙΚΟ από τους δήθεν ήπιους Ιταλούς – Ο φασισμός με όποιο μανδύα και αν εμφανιστεί βάρβαρος παραμένει

Φλεβάρης του 1943.

Το αντάρτικο κίνημα όλο και δυνάμωνε από εκείνους τους πατριώτες που άφησαν τις δικές τους δουλειές και το προσωπικό τους συμφέρον. Και όπως έλεγε ο Κολοκοτρώνης για τους επαναστάτες του 1821:

Έτρεξαν, εκόπιασαν  και εθυσιάσθηκαν διά την κοινήν ελευθερίαν, και δεν εμισθώθησαν δι’ απόλαυσιν υλικήν. Εκείνων εκ των Ελλήνων πρέπει να επαινώμεν και να μακαρίζωμεν… Και λίγο παρακάτω συμπληρώνει: Πρώτον και κύριον έργον των επαναστατών είναι να σκοτώσουν τον εχθρόν της πατρίδος των, δια να του αφαιρέσουν την εξουσίαν …[1]

Το μήνυμα που πήρε η αντάρτικη ομάδας του ΕΛΑΣ , του Β. Οικονόμου, έλεγε ότι κάπου εκεί κοντά γίνονταν συμπλοκή ανάμεσα σε αντάρτες και σε μια ιταλική φάλαγγα.

Δύναμη από 50 παρτιζάνους μοιρασμένη σε τρεις ομάδες κι αθέατη, είχε στήσει ενέδρα πίσω από τους γήλοφους της περιοχής, στην θέση Μαυρίτσα στον δρόμο ανάμεσα στο Δομένικο και στη Μυλόγουστα. Στις δέκα και μισή το πρωί μια φάλαγγα με 4 φορτηγά ιταλικά, δύο μοτοσικλετιστές που προπορεύονταν, πλησίασε στο σημείο της ενέδρας. Ένας αντάρτης έριξε μια χειροβομβίδα στις μοτοσυκλέτες. Ο ένας μοτοσικλετιστής σκοτώθηκε, ενώ ο άλλος έκανε στροφή και με ταχύτητα έφυγε προς την αντίθετη κατεύθυνση, προς την Μυλόγουστα, όπου στάθμευε ένας λόχος Ιταλικού στρατού.  Μόλις οι αντάρτες αντίκρισαν τους Ιταλούς, έβαλαν μ’ όλα τα όπλα και τα πολυβόλα από τις θέσεις τους, ενάντια στη διερχόμενη φάλαγγα.

Οι δυνάμεις των Ιταλών ξεπερνούσαν την δύναμη του τάγματος. Το ανακοινωθέν αριθ. 4[2] του Στρατηγείου Θεσσαλίας του ΕΛΑΣ αναφέρει πως ενεφανίσθης 6 αυτοκίνητα πλήρη Ιταλών στρατιωτών, περίπου 130 αν  και κατά τις πληροφορίες των ανταρτών κατευθύνονταν προς τα Χάσια για να «χτενίσουν» τα γύρω χωριά που τα «πατούσε» ο ΕΛΑΣ.

Χαλάζι οι σφαίρες και το κροτάλισμα των πολυβόλων, έδειχνε πως η συμπλοκή συνεχιζόταν αμείωτη και με αδιάκοπη σφοδρότητα και ένταση. Η μάχη φαίνονταν πως δεν πήγαινε καλά για τους Ιταλούς. Σε λίγο πάνω από το πεδίο εμφανίστηκαν δύο αεροπλάνα που άρχισαν να διαγράφουν αμέσως αλλεπάλληλους κύκλους.

Αφού έκαναν την αναγνώριση άρχισαν να πολυβολούν άγρια σε κάθε κατεύθυνση, αναγκάζοντας τους αντάρτες να συμπτυχθούν προς τα ενδότερα.

Ο απολογισμός εκείνης της σύγκρουσης ήταν εννέα νεκροί και τραυματίες Ιταλοί και ένας αντάρτης βαριά τραυματισμένος[3]. Ο Δημήτρης Μπαλής, επιτελάρχης της Ιης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ και διευθυντής του 3ου Γραφείου επιχειρήσεων, μας δίνει 60 περίπου νεκρούς Ιταλούς και 30 τραυματίες, που άντλησε από το «Ημερολόγιο της Ιης Μεραρχίας»[4].

Ο μοτοσικλετιστής που έφθασε στην Μυλόγουστα ενημέρωσε τους Ιταλούς για την επίθεση και εκείνοι ειδοποίησαν τις φρουρές της Ελασσόνας και του Τυρνάβου.

Τρεις φάλαγγες αυτοκινήτων με εξαγριωμένους ιταλούς στρατιώτες και λεγεωνάριους, ξεκίνησαν από τον Τύρναβο, την κοντινή Μυλόγουστα και την Ελασσόνα, σκορπίζοντας τον θάνατο στο δρόμο τους, καθώς κατευθύνονταν στον τόπο της ενέδρας, ανάμεσα στα χωριά Αμούρι και Δομένικο.

 

Ο ρόλος των δοσίλογων - Λεγεωνάριων

Ιδιαίτερο ρόλο διαδραμάτισε ο δωσίλογος συνεργάτης των κατακτητών διορισμένος από αυτούς πρόεδρος της κοινότητας του χωριού Νίκος Χώτος, που βοήθησε τους Ιταλούς, αφού τους παρέδωσε μια ονομαστική κατάσταση των κατοίκων.

 Όπως αναφέρονται στα Πρακτικά της δίκης των δοσιλόγων:

Από το χωριό μας υπηρετεί ως λεγεωνάριος μόνον[5] ο Νικόλαος Χώτος, τον οποίον ο Ματούσης και ο Διαμάντης διόρισαν Πρόεδρον της Κοινότητας Δομενίκου. Πρόεδρος της Κοινότητος Δομενίκου ήμην εγώ, αλλά κατ’ εντολήν του Ματούση και Διαμάντη παρέδωσα την προεδρίαν εις τον Νικόλαον Χώτον όστις μετά τριήμερον έφερεν και έγραφον διαταγήν της Νομαρχίας Λαρίσης περί διορισμού αυτού και αντικαταστάσεώς μου. Ο Νικόλαος Χώτος έγινε όργανον των Ιταλών και απεκόμισε πολλά κέρδη εκ της μετά των Ιταλών συνεργασίας του…[6]

Αλλά και σε κάθε δράση των κατοχικών στρατευμάτων, δίπλα τους βρίσκονταν οι απαραίτητοι ντόπιοι καταδότες. Αυτό αναδείχνεται και πάλι από τις δίκες των δοσιλόγων για τον Οκταβιανό Χατζημπύρο, κάτοικο Πραιτωρίου Ελασσόνας, από μαρτυρίες[7]:

Ο Οκταβιανός Χατζημπύρος ήτο[8] εις την Ιταλικήν φάλαγγα, ότε την εκτύπησαν οι αντάρτες, και μάλιστα ετραυματίσθη και μετά επακολούθησε η καταστροφή του Δομενίκου.

Σε άλλη κατάθεση:

Ο Οκταβιανός Χατζημπύρος φορούσε το σήμα του ιταλού επιλοχίου και την ημέρα που οι αντάρται που χτύπησαν του Ιταλούς πήγε εις την Ελασσόνα να φέρει τους Ιταλούς. Μετείχε δε ενεργώς όλων των πράξεων του ιταλικού στρατού.

Και σε τρίτη μαρτυρία για τον ίδιο αναφέρεται:

Ο Οκταβιανός Χατζημπύρος ήτο ντυμένος ως Ιταλός, εις αυτόν δε οφείλεται ο θάνατος του ήρωος της Αλβανίας ταγματάρχου Μπαλντούμη, τον οποίο επρόδωσε στους Ιταλούς.

Κι αυτό είναι μόνο ένα μικρό δείγμα της συμβολής του δοσιλογισμού στην «υπόθεση του Δομένικου», αφού συμμετείχαν και πολλοί άλλοι, όπως ο Αδάμος ά Αδαμάκης Μπίλης (Μπίλιας). 

Νικόλαος  Μπαμπαλής

Αξίζει να αναφέρουμε τη στάση που κράτησε ο διοικητής της Υποδιοίκησης Χωροφυλακής Ελασσόνας, Νικόλαος Μπαμπαλής, που έστειλε στο ιταλικό Φρουραρχείο Ελασσόνας επιστολή διαμαρτυρίας και αναφέρθηκε στις θηριωδίες των Ιταλών φασιστών, φθάνοντας στο σημείο να κατηγορήσει τους Ιταλούς πως τέτοια κακουργήματα διαπράττουν μόνο οι βάρβαροι. Ακόμα την επιστολή του έστειλε στον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, στο υπουργείο των Εσωτερικών και το Αρχηγείο Χωροφυλακής.

Το αποτέλεσμα ήταν η φυλάκιση και η καταδίκη του σε θάνατο, ποινή την οποία τελικά γλίτωσε. Δε γλίτωσε όμως τη μεταφορά του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Ιταλία. Μετά την απελευθέρωση επέστρεψε στην Ελλάδα, κρίθηκε ακατάλληλος για τη Βασιλική Χωροφυλακή και διώχθηκε από τις τάξεις της[9]. Ο Νικόλαος Μπαμπαλής επέδειξε αυτοθυσία και δε φοβήθηκε να υπερασπιστεί το δίκαιο ενάντια στις θηριωδίες των Ιταλών σε αντίθεση με πολλούς δωσίλογους

Από παρελθούσης Τρίτης κωμόπολις, Δομενίκου δεν υπάρχει. Στρατός κατοχής με επικεφαλής αξιωματικούς, εξ αφορμής μιας επιθέσεως ενεργηθείσης κατ’ αυτού επί δημοσίας οδού Τυρνάβου - Ελασσόνος υπό 50δος ενόπλων ανταρτών και ενισχυθείς εκ Λαρίσης - Τυρνάβου - Ελασσόνος με στρατόν και αεροπορίαν, δεν επεδόθη εις δίωξιν ανταρτών, αλλά μετά λύσσης επεδόθη εις εύκολον ηρωϊσμόν, δηλαδή σύλληψιν και φόνον αθώων, διαρπαγήν και πυρπόλησιν οικιών. Εκτός συλληφθέντων εντός κωμοπόλεως συνέλαβον εν υπαίθρω πάντα ασχολούμενον εις γεωργικός εργασίας και τους εφόνευσαν. Μέχρι στιγμής αριθμός εκτελεσθέντων υπερβαίνει 150, χωρίου Μυλόγουστα 15, χω­ρίου Αμούρι 5[10], πυρποληθείσαι οικίαι 200. Δομενίκου θρήνοι, οδυρμοΙ και κραυγσί απελπισίας ακούονται και συγκινητικαί σκηναί εκτυλίσσονται. Απορφανισθείσαι οικογένειαι στερούνται στέγης, τροφής και παντός χρειώδους.

ΟΙ ΦΟΝΟΙ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΙΝΑΙ ΕΡΓΟΝ ΣΑΣ

Ο ίδιος υποδιοικητής, που πλημμύρισε από πρωτοφανή αγανάκτηση, έστειλε προς την Ιταλική Διοίκηση έγγραφο στο οποίο μεταξύ άλλων ανέφερε.

Διαμαρτύρομαι με όλην την δύναμιν της ψυχής μου ως αξιωματι­κός και ως άνθρωπος διά τα αποτρόπαια εγκλήματα, τα οποία την παρελθούσαν Τρίτην 16ην τρέχοντος μηνός διέπραξεν εις Δομένικον ο στρατός σας, έχων δυστυχώς αξιωματικούς επικεφαλής, διά της θανατώσεως 150 αθώων και αόπλων πολιτών Δομενίκου, Απορφανίσας ισα­ρίθμους οικογενείας και ρίψας εις την δυστυχίαν και θλϊψιν αρκετάς εκατοντάδας αθώων γυναικοπαίδων και πυρπολήσας υπερδιακοσίας οικΙας μετά των υπαρχόντων των και αφού προηγουμένως οι αξιωματικοί και οι στρατιώται σας αφήρεσαν ό,τι πολύτιμον αντικείμενον εύρον.

Και άλλοτε στρατιώται σας και αξιωματικοί διέπραξαν εγκλήματα, φονεύσαντες αθώους, πολίτας και επεχειρήσατε να συγκαλύψετε τα εγκλήματα αυτά και δεν εδίστασαν οι αξιωματικοί σας να αποδώσουν τους φόνους εις Έλληνας (λεγεωναρίους) περιβληθέντας δήθεν στολάς Ιταλών και επεχείρησαν να με εκβιάσουν να υποβάλω αναφοράν, αναιρούσαν προηγουμένην διά της οποίας κατήγγειλα τους φόνους αυτούς Τώρα ποίαν δικαιολογίαν θα προβάλετε; Ημείς, στηριζόμενοι εις τα γεγονότα του ΔΟΜΕΝΙΚΟΥ, θα πιστεύωμεν ακραδάντως ότι όλοι οι φόνοι Ελλήνων είναι έργον σας.

---

[1] Απομνημονεύματα του Κολοκοτρώνη, παρουσίαση Γ. Τερσέτη - Α. Πολυζωϊδη, Φωτάκου, , επιμέλεια Έλλης Αλεξίου, εκδ. Ιστορικές 1821, Αθήνα 1977, σ.43.

[2] Λανθασμένα ο Λάζαρος Αρσενίου στο βιβλίο του Η Θεσσαλία στην Αντίσταση (1999), τ. Α΄, σ.236, γράφει ανακοινωθέν Αρχηγείου Β. Θεσσαλίας αριθ. 6.

[3] Αυτόν τον απολογισμό μας τον δίνει ο Βάσος Καλογιάννης σε μια αναφορά του στον τοπικό τύπο.

[4] Δημήτρης Εμ. Μπαλλής, Ο ΕΛΑΣ στη Θεσσαλία, εκδ. Σ.Ε., Αθήνα 1981, σ. 204.

[5] Υπήρχαν και άλλοι δέκα (10) αναφέρει άλλος αφηγητής.

[6]  Πρακτικά Ε.Δ.Δ. του Εφετείου της Λάρισας με αριθμό 159/1946 // Σταύρος Παπαγιάννης, Τα Παιδιά της Λύκαινας…, εκδ. Σοκόλη, Αθήνα 2004, σ.49.

[7] Ό.π., σ. 65

[8] Ό.π., μαζί με τον Οκταβιανό ήταν και ο αδερφός του.σ. 160 [αφήγηση Ανδρέα Πάκα]

[9] Λάζαρος Αρσ. Αρσενίου, Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, εκδόσεις «έλλα», Λάρισα, τόμος Α’, σελ. 237.

[10] Ο συνολικός αριθμός των δολοφονημένων από τους Ιταλούς δίνεται διαφορετικός από όσους έχουν γράψει, γιατί υπάρχει η δυσκολία της καταγραφής εκείνων των διάσπαρτων εκτελεσμένων που βρέθηκαν έξω από τα χωριά, κατά τη συνολική διαδρομή των κατοχικών στρατευμάτων που κινήθηκαν μεταξύ Ελασσόνας καιΤυρνάβου.

Πρωτοχρονιά 1943 - Το πρώτο ΕΛΑΣίτικο σαμποτάζ του νεοσύστατου Μηχανικού Ολύμπου

Η πρώτη ομάδα του ΕΛΑΣ στον κάτω Όλυμπο συ­νήλθε το Μάη του 1942[1] με εντολή της οργάνωσης ΕΑΜ Λάρισας, που καθοδηγητής της ήταν ο Κ. Γαμβέτας και αντιπρόσωπος της περιφερειακής οργάνωσης ο Κώστας Χαλκιάς απ’ τα Αμπελάκια Λάρισας. Η ομάδα αυτή αποτελούνταν από 6 μέλη, ήτοι τους Πούλιου Μήτσιο (Παππού) από τους Γόννους, Κορδέλα Βάϊο επί­σης από τους Γόννους, Σαρακατσιάνη Δημ. (Μακεδόνα), Καλδή Γιώργο (Κέδρο), και οι δύο απ’ το Βογατσικό Καστοριάς, και τους Μποροζίκα Χρυσόστομο και Μάρκο Γιώργο απ’ το Μακρυχώρι Λάρισας.

Ο Παππούς με τον Κορδέλα έμειναν στον Κάτω Ό­λυμπο και οι υπόλοιποι 4 πέρασαν στον Κίσσαβο. Στην ομάδα του Κάτω Ολύμπου κατατάχτηκαν αρκε­τοί αντάρτες, οι οποίοι είχαν υπηρετήσει στο μηχανικό του τακτικού στρατού και κατά συνέπεια, ήταν οι πιο κατάλληλοι για τη δημιουργία σαμποτέρ, και, εφ’ όσον αποφασίστηκε να γίνει σαμποτάζ, χωρίστηκαν απ’ την ομάδα Πούλιου (Παππού ) και απετέλεσαν άλλη ομάδα με επικεφαλής τον Κορδέλα Βάιο. Σ' αυτή την ομάδα ρίχτηκε η ιδέα να γίνει σαμποτάζ στη γραμμή μεταξύ Τεμπών και Πλαταμώνα. Εκρηκτικά όμως, δεν υπήρ­χαν καθόλου.

Τότε αποφασίζουν να ξηλώσουν τις σιδη­ροτροχιές της γραμμής. Αφού συγκέντρωσαν τα απα­ραίτητα εργαλεία, λοστούς και διάφορα κλειδιά, την 30 Δεκεμβρίου 1942 οι άνδρες της ομάδας, ξεβιδώνουν με τεράστιες δυσκολίες τα μπουλόνια μιας σιδηροτροχιάς κοντά στο σταθμό Πλαταμώνα, με απο­τέλεσμα να εκτροχιασθεί αμαξοστοιχία του εχθρού και με απώλειες 35 νεκρούς Γερμανούς.

Η ομάδα μετά την εκτροχίαση συμπτύχθηκε στο χω­ριό Κρανιά.

Οι Γερμανοί ανησύχησαν και αποφάσισαν την πρώ­τη εκκαθαριστική επιχείρηση. Έτσι στις 31-12-42, νύχτα, φτάνουν στα χωριά Κρανιά.

Στην Κρανιά βρίσκεται η ομάδα Κορδέλα και η ομά­δα Παππού. Είναι Πρωτοχρονιά, ήπιαν και λίγο και στρατωνίζονται στην εκκλησιά Άγιος Ταξιάρχης. Ο σκοπός Μητσιμπώνης δεν αντιλαμβάνεται τους. Γερμανούς έγκαιρα και συλλαμβάνεται αιχμάλωτος. Οι υπό­λοιποι που βρίσκονται στην εκκλησία κατορθώνουν να ξεφύγουν κακήν κακώς. Οι Γερμανοί έχουν ήδη κυ­κλώσει το χωριό. Με τα πρώτα ντουφεκίδια οι άνδρες του χωριού προσπαθούν να κρυφτούν. Ο πρώτος ξά­δερφός μου[2], Νίκος Γράβαλος, πρσπαθώντας να ξεφύγει, χτυπιέται από μυδράλιο και έτσι έχουμε τον πρώτο νεκρό.

Οι Γερμανοί πιάνουν ομήρους το δάσκαλο του χω­ριού Τσάτσαρο Σωτήρη και τον Παπαθανάση, παπά του χωριού. Ο δάσκαλος εκτελέστηκε στο στρατόπεδο Παύλου Μελά. Έκαψαν αρκετά σπίτια και συμπτύχθηκαν στην Ραψάνη όπου εγκατέστησαν την Κομαντατούρα της Γκεστάπο. Απ’ τη Ραψάνη έπιασαν ομήρους τους: 1) Τίτο Νίκο, 2) Κανάτα Γιώργο και 3) Τσιστιλαρά Αντώνη, οι οποίοι στάλθηκαν στο στρατόπεδο Παύ­λου. Μελά, όπου και εκτελέσθηκαν.

Έτσι από την 1η Ιανουάριου 1943 στη περιοχή Κά­τω Ολύμπου έχει εγκατασταθεί, στη Ραψάνη, γερμανι­κή δύναμη ως προφυλακή για τη σιδηροδρομική γραμ­μή.

---

[1] Θεσσαλία στους Κοινωνικούς Αγώνες,  τεύχος 4, σελ. 6-55, Δημήτρης Μπάρμπας – 80 χρόνια από την γέννηση του Ε.Λ.Α.Σ.. 2 ΜΑΗ 1942 Συγκροτήθηκε η πρώτη αντάρτικη ομάδα του Ε.Λ.Α.Σ. στην Ελλάδα.

[2] Γιώργη Ζαρογιάννη (Καβαλλάρης) - Αναμνήσεις από την Εθνική Αντίσταση (ΕΛΑΣ), εκδ. Αφών Τολίδη, Αθήνα, σελ. 64-71.

Ο θάνατος του στρατηγού Στέφανου Σαράφη (31 Μαΐου 1957)

Στις 31 Μαΐου 1957, ο στρατηγός Στέφανος Σαράφης, αρχηγός του ΕΛΑΣ και βουλευτής της ΕΔΑ,  ξεψύχησε χτυπημένος θανάσιμα από αυτοκίνητο στην παραλιακή λεωφόρο Ποσειδώνος, στον Άλιμο.  Μαζί του χτυπήθηκε η γυναίκα του, η αγγλίδα αρχαιολόγος  Μάριον Πάσκοου (Marion Pascoe).

…………………………………………………………………………………………………

Από τον Αη Στράτη στην ΕΔΑ

Ο Στέφανος Σαράφης εξελέγη τον Σεπτέμβριο του 1951 βουλευτής της ΕΔΑ, όντας εξόριστος στον Αη Στράτη. Οι μεταπολεμικές εκτοπίσεις του είχαν ξεκινήσει το 1946 από την Ικαρία, ακολούθησε η  Σέριφος και από τον Ιανουάριο του 1948 η Μακρόνησος. Τον Αύγουστο του 1950, ανάμεσα σε 2.840 «αμετανόητους» του στρατοπέδου της Μακρονήσου, μεταφέρθηκε στον Αη Στράτη.

 

Από τους 10 της ΕΔΑ που εξελέγησαν βουλευτές το 1951, οι επτά ήταν εξόριστοι και οι τρεις φυλακισμένοι. Οι εκλεγμένοι εξόριστοι απελευθερώθηκαν με σημαντική καθυστέρηση, ήρθαν στην Αθήνα και, λίγες εβδομάδες μετά την επιστροφή τους, η εκλογή τους ακυρώθηκε από το εκλογοδικείο. Ορισμένοι συνελήφθησαν εκ νέου και στάλθηκαν εξορία. Ο στρατηγός Σαράφης παρέμεινε ελεύθερος. Τον Φεβρουάριο του 1952 παντρεύτηκε την Μάριον. Είχαν γνωριστεί το 1938 όταν εκείνος βρίσκονταν στην Μήλο, εξόριστος από τον Μεταξά, και η Μάριον πήγε στο νησί για αρχαιολογικές έρευνες. Ξαναβρέθηκαν 14 χρόνια αργότερα για να παντρευτούν…

……………………………………………………………………………………………………

Ο θάνατος του στρατηγού

Το πρωί της 31^ης Μαΐου 1957, η Μάριον και ο Στέφανος Σαράφης κατέβηκαν μαζί στην Αθήνα για τις δουλειές τους αλλά επέστρεψαν χωριστά, ο στρατηγός γύρω στη μία το μεσημέρι. Από τις αρχές Μαΐου ως τα τέλη Οκτωβρίου το ζευγάρι πήγαινε καθημερινά στη θάλασσα για μπάνιο πριν το μεσημεριανό φαγητό. Έτσι κι εκείνη τη μέρα φόρεσαν τα μαγιώ τους, πήραν την τσάντα με τις πετσέτες και ξεκίνησαν για τη θάλασσα.

Η παραλιακή λεωφόρος Αλίμου χωρίζονταν τότε (όπως και τώρα) από μια νησίδα ασφαλείας. Το ζευγάρι διέσχισε το τμήμα της λεωφόρου που είχε κατεύθυνση προς την Αθήνα και πλησίαζε την νησίδα ασφαλείας. Τότε ξαφνικά φάνηκαν δυο αυτοκίνητα, ένα μικρό μαύρο που προχωρούσε κανονικά κοντά στο πεζοδρόμιο, μακριά από τη νησίδα, και μια ανοιχτή Buick μπλε-πράσινη που έτρεχε με ιλιγγιώδη ταχύτητα (περίπου 130 χιλιόμετρα, όπως υπολογίστηκε). Αυτή η κούρσα τους χτύπησε. Την αναίσθητη Μάριον την μετέφεραν σε νοσοκομείο της Αθήνας με τρία συντριπτικά κατάγματα στο πόδι της και διάσειση στο κεφάλι. Τον στρατηγό τον πήραν με φορτηγό και τον μετέφεραν στο νοσοκομείο Κυανούς Σταυρός στην Λεωφόρο Συγγρού. Το χτύπημα που είχε δεχτεί ήταν φοβερό: το πίσω μέρος του κεφαλιού του είχε σχεδόν πολτοποιηθεί ενώ είχαν υποστεί ρήξη οι πνεύμονες και η σπονδυλική στήλη. Ξεψύχησε μια ώρα αργότερα.

Η φωτογραφία είναι του Στέλιου Κασιμάτη, φωτογράφου της "ΑΥΓΗΣ"

Το αυτοκίνητο που χτύπησε το ζευγάρι το οδηγούσε ο Μάριο Μουζίλι, υπαξιωματικός της Αμερικανικής Αεροπορίας, 22 ετών, που υπηρετούσε στη βάση του Ελληνικού. Είχε πινακίδες Ξένης Αποστολής (ΞΑ) με αριθμό κυκλοφορίας 1941. Συνοδηγός ήταν ένας άλλος Αμερικανός στρατιωτικός της βάσης. Οδηγός και συνοδηγός βρέθηκαν εντελώς νηφάλιοι. Στον τόπο του δυστυχήματος κατέφθασαν Αμερικανοί στρατιωτικοί από την βάση οι οποίοι συνέλαβαν τους δυο επιβαίνοντες. Λίγες μέρες αργότερα η Αμερικανική Υπηρεσία Πληροφοριών (USIS) στην Ελλάδα ανακοίνωσε: «Αι αμερικανικαί στρατιωτικαί αρχαί έθεσαν εν προφυλακίσει μέχρι εκδόσεως αποφάσεως ένα Αμερικανό αεροπόρο το αυτοκίνητο του οποίου ετραυμάτισε τον στρατηγό και βουλευτή Στέφανο Σαράφη».

Η σορός του στρατηγού εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα στο ναό του Αγίου Ελευθερίου δίπλα στη Μητρόπολη. Στις 3 Ιουνίου έγινε η κηδεία με μεγάλη προσέλευση κόσμου. Τον επικήδειο εκφώνησε ο Ηλίας Ηλιού και αποχαιρέτησαν τον νεκρό ο Ηλίας Τσιριμώκος και ο Κομνηνός Πυρομάγλου.

Η Μάριον που νοσηλεύονταν σε κακή κατάσταση πληροφορήθηκε τον θάνατο μια εβδομάδα αργότερα από την μητέρα της που ήρθε από την Αγγλία λίγες μέρες μετά το δυστύχημα.

Πέρασαν δυο μήνες από το δυστύχημα και ενώ η υγεία της καλυτέρευε, η Μάριον συνειδητοποίησε ότι ο Μουζίλι δεν επρόκειτο να διωχθεί αυτεπάγγελτα. Έπρεπε η ίδια να καταθέσει μήνυση ώστε να ξεκινήσει κανονική δικαστική έρευνα. Όρισε για δικηγόρους τον Ηλία Ηλιού και τον ποινικολόγο Δημοσθένη Μιράσγεζη. Μέχρι που ξεκίνησε η έρευνα η Μάριον δεν είχε σκεφτεί την πιθανότητα της δολοφονίας (αυτό γράφει και στο βιβλίο της). Θεωρούσε ότι η πιθανότητα αυτή ήταν «εύκολη λύση» που θα άνοιγε την πόρτα σε μελοδραματισμούς τους οποίους δεν επιθυμούσε ούτε επεδίωκε. Με την έρευνα όμως άρχισαν να προκύπτουν ύποπτα στοιχεία που έκαναν την ίδια και τους δικηγόρους να σκέφτονται διαφορετικά.

Ένα από τα πρώτα στοιχεία που ήρθαν στην επιφάνεια ήταν από την αυτοψία: ο ιατροδικαστής Καψάσκης που είχε σπεύσει στον τόπο του δυστυχήματος, ακούστηκε από τους παρευρισκόμενους να λέει «σαν εκ προμελέτης μου φαίνεται» και «σαν [το αυτοκίνητο] να έβαλε στόχο τον στρατηγό». Και πραγματικά ένας επαγγελματίας αυτοκινητιστής που εξέτασε τα ίχνη από τις ρόδες της κούρσας παρατήρησε ότι ο Μουζίλι είχε φρενάρει και είχε πατήσει γκάζι δυο φορές πριν χτυπήσει το ζευγάρι, σαν δηλαδή να υπολόγιζε την απόσταση από τον στόχο του. Η λεωφόρος στο σημείο εκείνο ήταν και τότε πλατιά, χωρούσε άνετα δυο παράλληλα αυτοκίνητα, δεν υπήρχε λόγος να πλησιάσει τόσο κοντά στη νησίδα.

…………………………………………………………………………………………………

Στην διασταύρωση της παραλιακής λεωφόρου με την οδό Γερουλάνου στεκόταν εκείνη την ημέρα (όπως και κάθε μέρα) ένας αστυνόμος της Τροχαίας. Ο αστυνόμος αυτός κατέθεσε στο δικαστήριο και βεβαίωσε για την ιλιγγιώδη ταχύτητα της κούρσας. Υπήρξαν μαρτυρίες ότι εξομολογήθηκε σε φίλους του στον Άλιμο για τον στρατηγό: «τον έχω στη συνείδησή μου αυτόν τον καλόν άνθρωπο γιατί έπρεπε να αναφέρω την κάθε κίνησή του».

 

Επιπλέον, μόλις έφτασε στα γραφεία της ΕΔΑ η είδηση για τον θανάσιμο τραυματισμό του στρατηγού, στάλθηκαν από εκεί ο δημοσιογράφος Γιάννης Βούλτεψης και ο παλιός καπετάνιος του ΕΛΑΣ Γιάννης Γούσης – Ξάνθος ώστε να κάνουν μαζί επιτόπια έρευνα. Μαζί τους ήταν ο φωτογράφος της «Αυγής» Στέλιος Κασιμάτης που τράβηξε όλες τις φωτογραφίες που δημοσιεύτηκαν από τον τόπο του δυστυχήματος. Οι Βούλτεψης και Γούσης – Ξάνθος επέστρεψαν επανειλημμένα στην περιοχή ερευνώντας την υπόθεση.

 

Η δίκη

Λίγο καιρό μετά την σύλληψή του, οι Αμερικανοί πήραν τον Μουζίλι από την Ελλάδα, όπως πήραν τον συνοδηγό και τον ιδιοκτήτη του αυτοκινήτου, επίσης Αμερικανό. Από τους τρεις ξαναέφεραν μόνο τον Μουζίλι για το δικαστήριο που έγινε στις 19 Ιανουαρίου 1958.

Ο Αμερικανός λοχίας Μάριο Μουζάλι (αριστερά), κατά την διάρκεια της δίκης.

Στη δίκη, η υπεράσπιση του Μουζίλι προσπάθησε να αμφισβητήσει την μεγάλη ταχύτητα, όμως με την κατάθεση του αστυνόμου της Τροχαίας αυτό ήταν αδύνατο. Η κατάθεση του αστυνόμου υποστηρίχτηκε και από την κοπέλα που εργάζονταν στο περίπτερο της παραλιακής λεωφόρου, πολύ κοντά στο σημείο που έγινε το χτύπημα. Αυτή η κοπέλα είχε πει στον Βούλτεψη και τον Γούση – Ξάνθο ότι είχε δει λίγη ώρα πριν το χτύπημα να κυκλοφορεί στην περιοχή κάποιος με walkie talkie και δεν ήταν πρώτη φορά που τον έβλεπε εκεί. Το στοιχείο αυτό όμως δεν το κατέθεσε στη δίκη.

Υπέρ του κατηγορουμένου κατέθεσε ένας Αμερικανός Γερουσιαστής που ήρθε στην Ελλάδα ειδικά γι αυτόν τον σκοπό. Εν τέλει ο Μουζίλι καταδικάστηκε σε έναν χρόνο φυλακή για ανθρωποκτονία εξ αμελείας, ποινή που θεωρήθηκε ότι  είχε εκτίσει στο διάστημα πριν από τη δίκη. Έτσι αφέθηκε ελεύθερος.

 

Μετά τη δίκη – οι αγωγές

Παρά την απόφαση του δικαστηρίου, η Μάριον Σαράφη συνέχισε να συγκεντρώνει κι άλλα στοιχεία με την βοήθεια της ΕΔΑ και των δικηγόρων της. Ένα απ’ αυτά ήταν πως στο πλαϊνό με το δικό τους σπίτι, είχαν νοικιάσει διαμέρισμα δύο Αμερικανοί της Βάσης, ενώ τρεις μήνες πριν την 31η Μαΐου στο διαμέρισμα αυτό είχε μπει τηλέφωνο. Συνεπώς, κάθε κίνηση του στρατηγού μπορούσε να αναφερθεί. Και πραγματικά η μόνη συνήθειά του που μπορούσε να υπολογιστεί με ακρίβεια ήταν το μεσημεριανό μπάνιο. Μόλις επέστρεφε ο στρατηγός από την Αθήνα το ζευγάρι φορούσε τα μαγιό κι έφευγε για τη θάλασσα διασχίζοντας τη λεωφόρο πάντα στο ίδιο σημείο όπου υπήρχε η νησίδα.

Στις πολύ συχνές της αναφορές της για τον στρατηγό (έτσι τον φώναζε όλη η οικογένεια – «ο στρατηγός»)  η Μάριον μιλούσε για το πείσμα του και το αποδείκνυε λέγοντας ότι είχε μάθει να κολυμπάει ουσιαστικά μετά τον γάμο τους (μεγάλος σε ηλικία), αστειευόμενη για την έλλειψη χρόνου και διάθεσης να μάθει να κολυμπάει εξόριστος στα νησιά τόσα χρόνια…

 

Μερικά χρόνια αργότερα Αμερικανοί φίλοι της Μάριον που ενδιαφέρθηκαν να ερευνήσουν την υπόθεση αναζήτησαν τον Μουζίλι. Η οικογένειά του όμως, είτε δεν επιθυμούσε να παράσχει στοιχεία, είτε και η ίδια δεν γνώριζε πού βρίσκονταν. Ενώ εκείνη την εποχή πλησίαζε ο γάμος της αδερφής του και είχε πάρει άδεια για να παρευρεθεί, ο Μουζίλι έγραψε πως ανακλήθηκε η άδειά του γιατί «του ανατέθηκε μια σοβαρή δουλειά».

Οι δικηγόροι Ηλιού και Μιράσγεζης μετά το πέρας της δίκης εξήγησαν στη Μάριον ότι το ελληνικό κράτος δεν επρόκειτο να διεκδικήσει μέσω της δικαιοσύνης αποζημίωση από τους Αμερικανούς. Θα έπρεπε να το κάνει η ίδια μέσω των δικηγόρων της. Η Μάριον αντιλαμβάνονταν την πολιτική ανάγκη για αποζημίωση αλλά της φαινόταν αποτρόπαιο να ωφεληθεί η ίδια οικονομικά από το θάνατο του συντρόφου της. Σκέφτηκε όμως πως ο Στέφανος είχε μεγάλη ευαισθησία στα απροστάτευτα γηρατειά και κάθε φορά που έβλεπε έναν γέρο να ζητιανεύει ή να κάνει τον μικροπωλητή, της έλεγε «βλέπω τον πατέρα μου αν δεν είχε τους τρεις γιούς του». Έτσι αποφάσισε να ορίσει αποζημίωση για το Γηροκομείο Τρικάλων, ελπίζοντας πως για τέτοιο καλό σκοπό το δικαστήριο θα επιδίκαζε περισσότερα χρήματα. Και πραγματικά η αποζημίωση ορίστηκε σε σημαντικό για το 1958 ποσό των 22.100 δραχμών μαζί με τους τόκους.

Όμως με το καθεστώς της ετεροδικίας που ίσχυε, οι Αμερικανοί δεν επρόκειτο ποτέ να πληρώσουν τα χρήματα.

Η Μάριον, όπως γράφει και στο βιβλίο της, το έβαλε πείσμα. Ήθελε να τους εξαναγκάσει να πληρώσουν ώστε να μην μπορούν να σκοτώνουν με τα αυτοκίνητά τους τον κόσμο με το αζημίωτο. Επίσης ήθελε να βγει κάτι θετικό από τον θάνατο του Στέφανου αλλά και να έχει η ίδια μια προσωπική νίκη εις βάρος τους.

Χρειάστηκε να κάνει πολιτική αγωγή για τα ιατρικά της έξοδα, την κέρδισε και εξασφάλισε δικαστική απόφαση για κατάσχεση του αυτοκινήτου μέχρι να πληρώσουν.

Το αυτοκίνητο (αυτό είναι επίσης ένα ενδιαφέρον στοιχείο) ανακαλύφθηκε μετά από μεγάλο ψάξιμο: είχε αλλάξει τέσσερεις ιδιοκτήτες και ισάριθμα χρώματα. Ο τελευταίος ιδιοκτήτης ήταν Αμερικανός στρατιωτικός και όταν του εξήγησαν την δικαστική απόφαση, τού πρότειναν να παραπονεθεί στους ανωτέρους του για την κατάσχεση.

Αισίως, το καλοκαίρι του 1958 οι Αμερικανοί πλήρωσαν τα ιατρικά έξοδα της Μάριον Σαράφη και την αποζημίωση στο Γηροκομείο Τρικάλων μαζί με τους τόκους για την καθυστέρηση. Ένα επιπλέον θετικό στοιχείο ήταν ότι με την καταβολή της αποζημίωσης δημιουργήθηκε νομικό προηγούμενο για την ετεροδικία στην Ελλάδα. Βέβαια η Μάριον υπογράμμιζε πάντα, ότι πιθανότατα βοήθησε τις εξελίξεις το ότι είχε Αγγλική ιθαγένεια και πιθανόν οι Αμερικανοί να μην επιθυμούσαν να δυσφημιστούν στην Αγγλία.

 

Γιατί τον στρατηγό;

Το 2007, στην επέτειο των 50 χρόνων από τον θάνατο του στρατηγού Σαράφη επιμελήθηκα μια έκθεση με φωτογραφίες από τη ζωή και τη δράση του, η οποία παρουσιάστηκε στα Τρίκαλα, τη γενέτειρα του στρατηγού (στην κεντρική πλατεία των Τρικάλων βρίσκεται το άγαλμά του).

…………………………………………………………………………………………………

[Ο Σαράφης] δεν σταμάτησε να ασχολείται με θέματα της ειδικότητάς του, δηλαδή τα στρατιωτικά. Αρθρογραφούσε στην «Αυγή» και το «Βήμα» για τα ζητήματα του ανταγωνισμού των εξοπλισμών, για την θέση της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ, για τις Αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στην Ελλάδα. Τα άρθρα αυτά περιέχονται στον τελευταίο τόμο των Απάντων του «Άρθρα και Λόγοι». Είχε μελετήσει το βιβλίο του καθηγητή P.M.S. Blackett «Στρατιωτικές και πολιτικές συνέπειες της Ατομικής Ενέργειας» και είχε επηρεαστεί απ’ αυτό βλέποντας τις επιπτώσεις από τα πυρηνικά όπλα μαζικής καταστροφής. Μιλούσε με κάθε ευκαιρία στη Βουλή και στις πολιτικές συγκεντρώσεις για τον σαφή κίνδυνο από τα ατομικά όπλα, υπογραμμίζοντας τη μοναδική λύση που ο ίδιος έβλεπε, την διεθνή κατάργησή τους. Υποστήριζε πως η Ελλάδα έπρεπε να συμμετάσχει με άλλες ουδέτερες χώρες στην ζώνη αντιπυραυλικής ουδετερότητας  κατά μήκος της Ευρώπης. Τα άρθρα και ο δημόσιος λόγος του τον εμφανίζουν σαν «στρατηγό της Ειρήνης» και εκείνη την εποχή αυτό αποτελούσε πρόβλημα για τους Αμερικανούς.

Ας μην ξεχνάμε ότι ήταν ο μόνος εν ζωή, και πολιτικά δραστήριος, στην Ελλάδα από την ηγεσία του ΕΛΑΣ. Ήταν η ζωντανή σύνδεση με το παρελθόν της Αντίστασης κι ένας άνθρωπος για τον οποίο ο κόσμος έτρεφε μεγάλη αγάπη. Το βιβλίο της Μάριον βρίθει περιστατικών που δείχνουν το βάθος αυτής της σύνδεσης που είχε με τον κόσμο ο στρατηγός Σαράφης. Από τον νεαρό πατέρα που μέσα στο λεωφορείο έστειλε τον τρίχρονο γιό του «να φιλήσει το χέρι του κυρίου», μέχρι τον κόσμο από τις εργατικές συνοικίες που κατέβαινε τις Κυριακές εκδρομή με τα φορτηγά στον Άλιμο για να κάνει μπάνιο με τον στρατηγό. Ίσως αυτός ο δεσμός που είχε με το λαό να εμπόδισε αυτούς που οργάνωσαν τον θάνατό του να βρουν ελληνικό χέρι να το κάνει.

 

* Το κείμενο είναι της ανιψιάς του  Στ. Σαράφη -Λη Σαράφη- και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό  ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΣΤΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ, τεύχος 5, σελ. 51-57. 

 ** ΣΑΡΑΦΗ ΛΗ: Διδάκτορας Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Sussex. Συγγραφέας, με συμμετοχή σε συνέδρια (εξωτερικό-Ελλάδα) και επιμελήτρια σε πολλά συλλογικά έργα που αναφέρονταν στην Αντίσταση, Δεκέμβρη, Εμφύλιο.